تعریف علمی خلاقیت، روش های پرورش آن و چند تمرین کاربردی

همه حداقل یک بار این سوال را از خودشان پرسیده اند: خلاقیت چیست؟ آیا آدم های خلاق از اول این طور به دنیا آمده اند یا می شود خلاق تر شد؟ اصلا چرا بعضی ها ایده هایی می دهند که هیچ کس قبل از آن به ذهنش نرسیده است؟

این سوال ها سال هاست در حوزه روان شناسی، مدیریت، طراحی، تبلیغات و حتی علوم اعصاب بررسی شده اند. با این حال هنوز هم تعریف های اشتباه زیادی درباره خلاقیت شنیده می شود.

در این مقاله قرار نیست فقط تعریف کتابی بخوانید. می خواهم هم تعریف علمی خلاقیت را مرور کنیم و هم با زبان خودمان ببینیم خلاقیت دقیقا چه شکلی است.

خلاقیت چیست؟

از دیدگاه علمی، خلاقیت یعنی تولید ایده هایی که هم جدید باشند و هم برای حل یک مسئله ارزشمند یا مناسب باشند.

این تعریف را می توانید در پژوهش های ترزا آمابیل، مارک رانکو و حتی World Economic Forum ببینید.

اگر بخواهم با زبان خودم بگویم:

خلاقیت یعنی چیزی را ببینی که دیگران هنوز آن را ندیده اند؛ اما فقط دیدن کافی نیست. آن نگاه باید بتواند ارزشی هم ایجاد کند.

پس هر چیز متفاوتی خلاقیت نیست.

اگر فقط عجیب باشی، خلاق نیستی.

اگر فقط متفاوت باشی، باز هم خلاق نیستی.

تفاوت زمانی ارزش دارد که مسئله ای را بهتر از قبل حل کند.

آیا همه آدم ها خلاق هستند؟

برخلاف تصور رایج، بیشتر پژوهشگران معتقدند همه انسان ها ظرفیت خلاقیت دارند، اما میزان بروز و پرورش آن در افراد یکسان نیست.

درست مثل قدرت بدنی.

همه می توانند عضله بسازند، اما نتیجه تمرین همه یکسان نخواهد بود.

خلاقیت هم همین طور است.

آیا خلاقیت ذاتی است یا اکتسابی؟

پاسخ کوتاه این است:

هر دو.

برخی ویژگی های شخصیتی و شناختی می توانند زمینه خلاقیت را فراهم کنند، اما محیط، آموزش، تجربه و تمرین نقش بسیار مهمی در رشد آن دارند.

به همین دلیل است که دو کودک با استعداد مشابه، اگر در دو محیط متفاوت بزرگ شوند، ممکن است در بزرگسالی کاملا مسیرهای متفاوتی را طی کنند.

تفاوت خلاقیت و نوآوری چیست؟

یکی از بزرگ ترین اشتباه ها این است که این دو واژه را به جای هم استفاده می کنند.

خلاقیت یعنی خلق یک ایده جدید و ارزشمند.

نوآوری یعنی اجرای موفق همان ایده.

به زبان ساده:

اول خلاقیت اتفاق می افتد.

بعد اگر ایده اجرا شود و ارزش واقعی ایجاد کند، نوآوری شکل می گیرد.

چطور خلاقیت را پرورش دهیم؟

خلاقیت با دستور دادن به وجود نمی آید.

اما می توان شرایط رشد آن را فراهم کرد.

چند روش موثر عبارت اند از:

• ساختن مودبورد
• نقشه ذهنی یا نمودار خورشیدی
• طوفان فکری
• نوشتن ایده های خام بدون قضاوت
• مشاهده دقیق رفتار مردم
• ترکیب ایده های نامرتبط

هدف تمام این روش ها یک چیز است:

اینکه مغز بتواند ارتباط هایی را ببیند که قبلا به آن ها توجه نکرده بود.

یک تمرین ساده برای تقویت خلاقیت

اولین تمرینی که معمولا در دوره هایم می دهم، این است:

فرض کن از امروز دیگر انسان نیستی.

مثلا یک ناخن گیر هستی.

حالا از لحظه بیدار شدن تا آخر شب، زندگی ات را از نگاه همان ناخن گیر تعریف کن.

صبح کجا بیدار می شوی؟

صبحانه می خوری؟

دوست داری؟

شغلت چیست؟

با چه کسانی رفت و آمد داری؟

از چه چیزی می ترسی؟

حتی برای خودت اسم و فامیل انتخاب کن.

مثلا:

«من ناخن گیر فلزیان هستم.»

این تمرین شاید در نگاه اول خنده دار باشد، اما مغز را مجبور می کند از الگوهای همیشگی فاصله بگیرد و دنیا را از زاویه ای تازه ببیند.

اتفاقا بخش بزرگی از خلاقیت، همین تغییر زاویه دید است.

آیا خلاقیت ابزار می خواهد؟

بله و خیر.

برای فکر کردن، فقط مغز کافی است.

اما برای پرورش خلاقیت، ابزارهایی مثل مطالعه، مشاهده، تجربه، گفتگو، طراحی، نوشتن و تمرین می توانند سرعت رشد را چند برابر کنند.

ابزار، خلاقیت تولید نمی کند؛ اما می تواند به شکوفایی آن کمک کند.

جمع بندی

خلاقیت یک استعداد جادویی نیست که فقط عده ای خاص داشته باشند.

خلاقیت، توانایی دیدن ارتباط های تازه و تولید راه حل های جدید و ارزشمند است.

هرچه بیشتر مشاهده کنید، تجربه کنید، سوال بپرسید و زاویه دیدتان را تغییر دهید، احتمال اینکه ایده های خلاقانه تری داشته باشید بیشتر می شود.

و اگر هنوز فکر می کنید خلاق نیستید، شاید فقط هنوز به اندازه کافی از زاویه های مختلف به دنیا نگاه نکرده اید.

سوالات متداول

خلاقیت چیست؟

خلاقیت یعنی تولید ایده های جدید و ارزشمند برای حل یک مسئله.

آیا همه آدم ها خلاق هستند؟

بیشتر پژوهشگران معتقدند همه افراد ظرفیت خلاقیت دارند، اما میزان رشد و بروز آن در افراد متفاوت است.

آیا خلاقیت قابل آموزش است؟

ظرفیت خلاقیت قابل پرورش است و با تمرین، آموزش و تجربه می توان آن را تقویت کرد.

تفاوت خلاقیت و نوآوری چیست؟

خلاقیت تولید ایده است، اما نوآوری اجرای موفق همان ایده در دنیای واقعی است.

منابع

• Teresa M. Amabile – Creativity in Context
• Mark A. Runco – Creativity: Theories and Themes
• World Economic Forum – What’s the Difference Between Creativity and Innovation?
• OECD – Oslo Manual 2018

در این پادکست هم به صورت کامل یه توضیحاتی دادم.

اینم در پایان عرض کنم که خلاقیت دوتا “خ” داره، جیگر و خلاقیت!